صله رحم
صِلِۀ رَحِم بهمعنای ارتباط و نیکی به خویشاوندان، یکی از آموزههای بنیادین اسلام است که در قرآن و روایات با تأکید فراوان به آن سفارش شده است. این مفهوم بر دو گونه خویشاوندی نسَبی (خونی) و سَبَبی (ازدواج) اطلاق میشود و افزون بر بستگان نسبی، شامل ارحام روحانی همچون پیامبر(ص)، اهلبیت(ع)، عالمان دینی و برادران دینی نیز میگردد. صلهرحم دارای آثاری دنیوی همچون افزایش عمر، گشایش روزی، دفع بلا، آبادانی شهرها و آسانی مرگ، و نیز آثاری اخروی مانند آسانی حساب، عبور از صراط و بهشتیشدن است.
در مقابل، قطعرحم موجب لعنت خدا، کاهش عمر و مجازات دنیوی میشود. از نظر فقهی، صلهرحم گاهی واجب و گاهی مستحب است و مصادیقی چون سلام، دیدار، کمک مالی و بدنی، و حفظ آبروی خویشان را دربرمیگیرد. تنها استثنای آن، خویشاوندان کافر و مشرک ستیزهجو هستند. در فرهنگ ایرانی، صلهرحم در آیینهایی چون نوروز، شب یلدا و مناسبتهای خانوادگی تجلی یافته، اما در فرهنگ مدرن و غربی بهدلیل فردگرایی و تغییر سبک زندگی، روابط خویشاوندی رو به کمرنگی نهاده است.
جایگاه و اهمیت
صله رحم از آموزههای مورد توجه در آیات و روایات است. سفارش به رعایت حرمت خویشاوندی و انفاق مالی به آنها در آیات متعددی از قرآن از جمله آیات ۱ و ۳۶ سوره نساء، ۸۳ و ۲۱۵ سوره بقره، ۲۲ سوره نور، ۷۵ سوره انفال، ۶ سوره احزاب، ۲۲ و ۲۳ سوره محمد دیده میشود. بر اساس آیات قرآن، در قیامت از انسانها درباره صله رحم سؤال خواهد شد.[۱] قرآن همچنین قطعکننده رحم را لعنتشده دانسته و خداوند تهدید کرده که چشم و گوش او را از درک حقایق ناتوان میسازد.[۲]
در روایات و سیره زندگی اهل بیت(ع) نیز اهمیت کمک، حمایت و محبت به خویشاوندان کاملاً بیان شده و بهشدت از قطع رابطه با خویشان نهی گردیده است. در روایات شیعه، قطع رحم بهعنوان عامل محرومیت فرد و جامعه از لطف و رحمت خدا معرفی گردیده است.[۳]
بر اساس روایات، صله رحم بهقدری در نظر خداوند اهمیت دارد که حتی اگر فاسقان ارتباط خوبی با اقوام و خویشان خود داشته باشند، خداوند روزی آنها را افزون میکند؛ ولی در مقابل، اگر کسانی که اهل نماز و روزهاند، در صورت قطع رحم، افزون بر عذاب آخرت، از عمر و روزی آنها کاسته میگردد.[۴] اهمیت پایبندی به صله رحم تا آنجاست که بر اساس آموزههای دینی و روایات، حتی اگر خویشان و فامیل قطع رحم کرده و ارتباطی با انسان نداشته باشند، او مجاز به ترک صله رحم و مقابله به مثل نیست.[۵] علامه مجلسی در جلد ۷۱ بحارالانوار در باب صله رحم ۱۱۰ حدیث و در باب حقوق پدر و مادر و فرزندان ۱۰۲ روایت در این موضوع گردآوری کرده است.
فلسفه تأکید اسلام بر صله رحم
بهگفته آیتالله مکارم شیرازی، علت تأکید اسلام بر حفظ پیوند خویشاوندی، اصلاح، تقویت، پیشرفت، تکامل و عظمت بخشیدن به یک اجتماع بزرگ، چه از نظر اقتصادی یا نظامی، و چه از نظر جنبههای معنوی و اخلاقی است. او تأکید کرده که در صله رحم، خداوند تقویت بنیه افرادی را توصیه میکند که خونشان در رگ و پوست هم در گردش بوده و اعضای یک خانوادهاند، و پیداست که هنگامی که اجتماعات کوچک خویشاوندی نیرومند شد، اجتماع عظیم آنها یعنی جامعه نیز عظمت مییابد. به عقیده برخی، حدیثی که میگوید: «صله رحم باعث آبادی شهرها میگردد»، به همین معنا اشاره دارد.[۶]
همچنین از برخی روایات نیز فهمیده میشود که روح صله رحم فقط دید و بازدید خالی نیست و بر همین اساس، پیامبر(ص) در روایتی گام برنداشتن به قصد صله رحم و کمک نکردن به خویشان را مصداق حتمی قطع رحم دانسته است.[۷]
در خطبه معروف حضرت فاطمه(س)، از زیاد شدن نسل بهعنوان دلیل و فلسفهای برای وجوب صله رحم نام برده شده است.[۸] حسینعلی منتظری در شرح این فراز از خطبه فدکیه گفته است که اگر مردم صله رحم کنند و به خويشاوندان و ارحام خود نیکی کنند، از مرگهای ناگهانی و تلف شدن محفوظ میمانند و در نتیجه تعدادشان زیاد میشود.[۹] برخی دیگر از نویسندگان، شناخت بهتر و بیشتر خویشان نسبت به یکدیگر را از نتائج صله رحم دانسته و ازدواجهای صورتگرفته در چنین بستری را پایدارتر و نتیجهاش را کثرت نسل و اولاد برشمردهاند.[۱۰]
از دید برخی کارشناسان، دیدار خویشاوندان، اقوام و دوستان افزون بر احیای روابط عاطفی و انسانی، تأثیری جدی بر مکانیزم عصبی انسان دارد و میتواند باعث افزایش طول عمر، سلامتی و کاهش استرس شود.[۱۱]
مفهومشناسی
صله رحم از دو واژه «صِلِه» و «رَحِم» تشکیل شده است. «صله» بهمعنای پیوستن دو چیز است[۱۲] و «رَحِم» به معنی جای کودک در شکم مادر است.[۱۳] واژه رحم در «صله رحم» استعاره برای قرابت و خویشاوندی است.[۱۴]
صله رحم را بهمعنای ارتباط و دیدار با خویشاوندان و کمک به آنها دانستهاند.[۱۵] برخی نیز آن را به معنای احسان و نیکوکاری به خویشاوندان معنا کردهاند.[۱۶] از صله رحم در مباحثی چون هدیه، ازدواج و شهادت دادن (در دادگاه) و ... سخن به میان آمده است.[۱۷]
برخی از نامها و صفات خداوند مانند رحمان و رحیم از نظر واژگانی و معنایی با «رَحِم» همریشهاند. در یک حدیث قدسی آمده است که من خدای رحمان هستم؛ رَحِم را خلق کردم و نام آن را از نام خود گرفتم؛ پس هر کس صله رحم کند او را به رحمت خویش متصل سازم و هر کس قطع رحم کند، او را از رحمت خویش دور نمایم.[۱۸]
محدوده خویشاوندان
ما برای زیاد شدن عمر، وسیلهای جز صله رحم نمیشناسیم. صله رحم بهاندازهای در زیاد شدن عمر مؤثر است که شخصی که از عمرش سه سال مانده است، خداوند به سبب صله رحم سی سال به عمرش میافزاید که مجموعا سی و سه سال میشود و کسی که از عمرش سی و سه سال تمام باقی مانده است، خداوند به سبب قطع رحم سی سال از عمرش برمیدارد و آن را به سه سال کاهش میدهد.
اصول کافی، ج۲، ص۱۵۲، ح۱۷.
از نظر عرفی، خویشاوندی دو گونه است:
- خویشاوندی نَسَبی که از طریق ارتباط خون و رحم پیدا میشود؛ مانند پدر، مادر، فرزندان، برادر، خواهر، عمو، عمه، دایی، خاله، پدربزرگ و مادربزرگ و فرزندان همه کسانی که آنها را خویشاوندان نسبی و ارحام مینامند.[۱۹] صله رحم با این گروه واجب است و اگر هدیهای داده شود، پس گرفتن آن جایز نیست.
- خویشاوندی سَبَبی که از طریق ازدواج به وجود میآید؛ مانند خویشاوندی میان زن و شوهر و خویشان دو طرف. درباره اینکه آیا وجوب صله رحم شامل این گروه نیز میشود یا خیر، اختلاف نظر وجود دارد. برخی معتقدند ارحام تنها به کسانی اطلاق میشود که در طبقهبندی کتاب الارث، جزو مصداقهای مورد نظر به شمار میآیند. برخی دیگر، ارحام را شامل همه کسانی میدانند که در انتساب به چهارمین جد مشترک هستند، اعم از اینکه از ارث بهرهمند شوند یا نه و محارم باشند یا نه.
در میان همه خویشاوندان، جایگاه پدر و مادر در قرآن بسیار برجستهتر است و خداوند پس از امر به پرستش و ایمان به یگانگی خود، به احسان به والدین فرمان میدهد.[۲۰]
ارحام روحانی
- پیامبر و اهل بیت(ع): در برخی روایات، علاوه بر توصیه به ارتباط و صله با اقوام و خویشان، به ارتباط با ائمه(ع) نیز توصیه شده است. پیامبر(ص) در حدیثی فرمود: «أنا وعلي أبوا هذه الامة»؛ یعنی من و علی، پدران این امتیم.[۲۱]
- عالمان دینی: منابع دینی به صله و ارتباط با عالمان دینی نیز توصیه کرده و پاداش فراوانی برای آن بیان کردهاند. در روایتی از رسول اکرم(ص) هر مومنی یک ساعت در نزد عالم بنشیند، خداوند او را ندا میکند: در نزد حبیب من نشستی و من به عزّت و جلال خودم سوگند که تو را در بهشت با او همنشین میگردانم. و در روایتی دیگر آمده است که حضور در مجلس عالِم، از حضور در هزار تشییع جنازه، و از عیادت هزار مریض، و از شبزندهداری هزار شب، و روزه گرفتن در هزار روز بالاتر است؛ زیرا عبادت و اطاعت خدا در سایه علم انجام میگیرد و خیر دنیا و آخرت وابسته به علم است.
- برادران دینی: در رتبه بعد، صله با برادران دینی مطرح شده است: در قرآن آمده است که «إنَّما المُؤمنونَ إخوةٌ».[۲۲] و امام صادق(ع) فرمود: مؤمنان برادران یکدیگر و فرزندان یک پدر و مادرند؛ اگر یکی از آنها ناراحت باشد، دیگران به خاطر او شب را نمیخوابند.[۲۳]
آثار صله رحم
از نتایج و آثار صله رحم، برخی مربوط به دنیا و برخی مربوط به آخرت است. برخی از این آثار عبارتند از:
- دوستی و محبت خدا؛ پیامبر گرامی اسلام(ص) فرموده که هر کس برای من یک چیز را ضمانت کند، من برای او چهار چیز را ضمانت خواهم کرد: صله رحم انجام دهد. خداوند او را دوست دارد؛ روزیاش را توسعه میدهد؛ عمرش را طولانی میسازد و او را در بهشتی که وعده داده وارد میکند.[۲۴]
- حمایت خداوند؛ شخصی به پیامبر اکرم(ص) عرض کرد که خویشانی دارم که من با آنها ارتباط دارم، ولی آنها مرا میآزارند؛ قصد دارم از آنها جدا شوم. حضرت فرمود: هرکس تو را محروم ساخت، تو او را محروم نکن؛ هرکس از تو برید و جدا شد، تو با او قطع رابطه نکن و هرکس به تو ستم کرد، عفوش کن. اگر چنین کردی، خداوند عزوجل پشتیبانت خواهد بود.[۲۵]
- عاقبت به خیری؛ در روایتی از پیامبر(ص) منقول است که صدقه بهجا، نیکوکاری، نیکی به پدر و مادر و صله رحم، بدبختی را به خوشبختی تبدیل و عمر را زیاد و از پیشامدهای بد جلوگیری میکند.[۲۶]
- جلوگیری از پیشامدهای بد[۲۷]
- دفع بلاها[۲۸]
- آسانی حساب قیامت؛ در روایتی از امام صادق(ع) آمده است که صله رحم، مرگ را به تأخیر میاندازد؛ سبب دوستی در خانواده میگردد؛ حساب قیامت را آسان میکند و از گناهان آدمی میکاهد. پس با خویشان خود پیوند برقرار کنید و به برادرانتان نیکی کنید، هرچند با خوب سلام کردن و جواب سلام دادن باشد.[۲۹]
- عبور آسان از پل صراط؛ امام باقر(ع) به نقل از پیامبر فرموده که در دو طرف پل صراط، امانت و صله رحم است. پس کسی که در امانت مردم خیانت نکرده، و با خویشان خود به نیکی رفتار نموده است، از آن به آسانی میگذرد و به بهشت وارد میشود. اما شخصی که در امانت خیانت کرده و قطع رحم نموده است، هیچ عمل دیگری به او نفع نمیرساند و به آتش افکنده میشود.»[۳۰]
- کفاره گناهان؛ امام علی(ع) فرموده که با صدقه و صله رحم، گناهان خود را پاک کنید و خود را محبوب پروردگارتان گردانید.[۳۲]
- حفظ نعمتها؛ در روایتی امام علی(ع) نقل شده که حفظ نعمتها در صله رحم است.[۳۳]
- پاک کردن اعمال؛ رسول خدا(ص) فرموده است صله رحم، به عمر اضافه میکند، و فقر را از بین میبرد.[۳۵]
- برآورده شدن حاجات؛ پیامبر اکرم(ص) فرمود: کسی که خود یا مالش را در طریق رحم و خدمت به خویشان به کار میگیرد، خداوند اجر صد شهید به او عطا میکند، و برای هر قدمی که در این راه برمیدارد، چهل هزار حسنه داده میشود و چهل هزار گناه از گناهان او پاک میگردد، و به همین میزان به درجات معنوی او افزوده میگردد... و هفتاد حاجت از حوائج دنیوی او برآورده میشود.[۳۶]
- زدودن کینهها؛ امام صادق(ع) میفرماید که صله رحم اخلاق را نیکو، دست را بخشنده، جان را پاکیزه، روزی را افزون کرده و اجل را عقب میاندازد.[۳۸]
- پاداش سریع در دنیا؛ امام باقر(ع) نقل کرده که ثواب صله رحم سریعتر از هر کار خیری به انسان میرسد.[۳۹]
- پاداش صد شهید در صله رحم کامل؛ در روایتی از پیامبر(ص) آمده است هر کس با جان و مال خود در راه صله رحم کوشش کند، خداوند عزّوجلّ پاداش یکصد شهید به او میدهد.[۴۰]
- خوشاخلاقی[۴۱]
- بخشنده شدن[۴۲]
- نشاط روح و جان[۴۳]
- مهمترین عامل افزایش عمر؛ امام صادق(ع) روایت کرده که ما چیزی را جز «صله رحم» سراغ نداریم که [به طور مستقیم] عمر را زیاد کند، تا آنجا که گاهی تا زمان مرگ یک نفر، سه سال مانده است، ولی او اهل صله رحم میشود. آنگاه خداوند، سی سال بر عمرش میافزاید و سی و سه سال دیگر زنده میماند. و گاهی اجل کسی سی و سه سال است، به خاطر قطع رحم و گسستن رابطههای خویشاوندی، کاهش مییابد و اجلش سر سه سال فرامیرسد.[۴۴]
- آبادانی محیط زندگی؛ پیامبر اسلام(ص) نقل کرده که پیوند با خویشاوندان شهرها را آباد میسازد و بر عمرها میافزاید، هر چند انجامدهندگان آن از نیکان هم نباشند.[۴۵]
- مرگِ آسان؛ امام سجاد(ع) خطاب به ابوحمزه فرمود: «اگر دوست داری که خداوند مرگ تو را نیکو مقرر کند، و گناه تو را در روز قیامت ببخشد، پس نیکی کن، در خفا صدقه بده، و صله رحم بهجای بیاور، به درستی که آنها عمر انسان را زیاد و فقر را از بین میبرند.[۴۶]
- جلوگیری از مرگهای بد.[۴۷]
قطع رحم بر اساس روایات اهلبیت(ع) نیز دارای عواقب اخروی و دنیوی مانند لعنت خدا[۴۸] و مجازات در دنیا[۴۹] را در پی دارد.
مراتب
وصیت امام علی(ع) در لحظات آخر عمر خویش:
وعلیکم بالتواصل والتباذل وایاکم والتدابر و التقاطع... (ترجمه: وبر شما لازم است که پیوندهای دوستی و محبت را محکم کنید و بذل و بخشش را فراموش نکنید واز پشت کردن به هم و قطع رابطه برحذر باشید.)
نهج البلاغه، نامه شماره۴۷.
صله رحم گاهی واجب[۵۰] و گاهی مستحب است. میزان دوری و نزدیکی رابطه خویشاوندی در این حکم تأثیرگذار است. سلام و احوالپرسی،[۵۱] رفتوآمد، رسیدگی به خویشان، کمک مالی یا بدنی (مانند پرستاری از بیمار)[۵۲] و حفظ آبروی آنها از مصادیق صله رحم بهشمار میرود. قطع رحم نیز دارای مراتب و درجاتی است و ملاک تحقق آن، فهم عرفی است.[۵۳]
برخی از فقها معتقدند حتی اگر رفتوآمد با برخی از خویشان باعث ناراحتی آنان یا اهانت به ما شود، وظیفه صله رحم از بین نمیرود و باید ارتباط را به روشهای دیگری حفظ کرد.[۵۴]
صله رحم مالی
در تکالیف مالی، سفارش شده که خویشاوندان بر دیگران مقدم شوند. قرآن کریم کمک به بستگان را جزء حقوق مالی محسوب میکند و آن را به عنوان یک حق ذکر نموده است: «و آتِ ذَا القُربی حَقَّهُ و المِسکینَ».[۵۵] امام علی(ع) نیز در خطبه ۱۴۲ نهجالبلاغه گفته است کسی که از سوی خدا ثروتی به دست آورد، باید بستگان خویش را به وسیله آن دستگیری کند.[۵۶]
صله رحم با گناهکار
اگر یکی از اقوام انسان اهل گناه بوده و نسبت به مسائل دینی بیتوجه باشد، تنها در صورتی میتوان با او قطع رابطه کرد که احتمال دهیم این کار موجب دوری او از ارتکاب گناه میگردد.[۵۷]
تنها استثنا از صله رحم
صِلُوا أرحامَکم و بِرّوا بِإخوانِکم وَ لَو بِحُسنِ السَّلامِ وَ رَدِّ الجَوابِ (ترجمه: صله رحم نمایید و به برادران (دینی) خود نیکی کنید، هر چند با سلام کردن خوب و یا جواب سلام.)
کافی ج۲، ص۱۵۷
اسلام در رابطه با خویشاوندان کافر و مشرکی که دشمن اسلام و ستیزهجو هستند، سفارش به صله رحم نکرده است. قرآن در این باره میفرماید: «پیامبر و پیروان او نباید برای مشرکان هرچند خویشاوندان آنها باشند از خدا آمرزش طلبند».[۵۸] بدیهی است که آمرزش خواستن، استغفار کردن و دعا کردن، از مصادیق صله رحم محسوب میشود.
در سوره توبه، حضرت ابراهیم برای عمویش استغفار کرد و یکی از موارد صله رحم را انجام داد، ولی پس از آنکه متوجه شد او دشمن خدا است، از او بیزاری جست و با او قطع رحم کرد.[۵۹]
صله رحم در فرهنگ ایرانیان
صله رحم در فرهنگ ایرانیان جایگاه برجستهای دارد که نمود آن را در دید و بازدیدهای عید نوروز[۶۰] و سایر اعیاد مذهبی یا ملی، شبنشینیهای زمستان، شب یلدا،[۶۱] دور هم جمعشدنهای ازدواج و وفات، پاگشا کردنها و تولدها، افطاریهای ماه رمضان، سرزدن به بیمار و ... به وضوح میتوان دید.
صله رحم در فرهنگ غربی
در مقالهای، ارتباط خویشاوندی (صلهرحم) نقشی کلیدی در حمایت عاطفی، اجتماعی و مالی از خانوادههای کوچک امروزی تعریف شده که به سلامت و امنیت جامعه کمک میکند. در گذشته، خانوادهها گسترده و چندنسلی بودند، اما امروزه با تغییرات اجتماعی و اقتصادی، خانواده هستهای (شامل پدر، مادر و فرزندان) جایگزین آن شده که با جامعه صنعتی جدید سازگارتر است. در این مقاله تأکید شده که شهرنشینی و افزایش فاصلهها، روابط خویشاوندی را کمرنگ کرده و فناوریهایی مانند تلویزیون، اینترنت و موبایل، حتی افراد کنار هم را از یکدیگر دور کردهاند. در فرهنگ غربی با فردگرایی، این روابط بیارزش شمرده میشود؛ فرزندان پس از رشد از والدین جدا شده و روابط سرد میشود، بهگونهای که ممکن است از مرگ یکدیگر اندوهگین نشوند.[۶۲]
افزایش آسایشگاههای سالمندان، پرورشگاهها و شیرخوارگاهها از پیامدهای این گسست دانسته شده که به پرورش نسلی بیعاطفه و افزایش جنایت، قتل و فحشا دامن میزند.[۶۳]
منابع مطالعاتی
در کتابهای اخلاقی مانند جامع السعادات، معراج السعاده، قلب سلیم،... فصلی به صله رحم اختصاص دارد. تکنگارههایی نیز با همین موضوع نگاشته شده است که برخی از آنها عبارتند از:
- صلة الرحم و قطیعتها، سید حسن طاهری خرم آبادی، انتشارات جامعه مدرسین، قم
- صله رحم در اسلام، محمود ارگانی حائری، نشر پیام مهدی(عج)، قم
- آداب معاشرت با خویشاوندان، محمود ارگانی حائری، نشر پیام مهدی(عج)، قم
- وصال خويشان: چشم اندازی به صله رحم در آيات و روايات، اقبال حسينینيا، مركز پژوهش های اسلامی صدا و سيما، قم ۱۳۸۵ش.
پانویس
- ↑ سوره نساء، آيه۱.
- ↑ سوره رعد، آيه ۲۵.
- ↑ نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۱۵، ص۱۸۴.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۱، ص۱۳۵، ح ۸۸ و ص۱۳۸، ح ۱۰۷.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشيعة، ۱۴۰۹ق، ج۲۱، ص۵۳۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۱۹۶-۱۵۶-۱۵۸.
- ↑ سیوطی، الدرالمنثور، دار الفكر، ج۴، ص۶۳۷.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۱، ص۹۴.
- ↑ منتظری، خطبه حضرت فاطمه زهرا(س) و ماجراي فدک، ۱۳۸۶ش، ص۱۱۷.
- ↑ منصوری لاریجانی، اسرار فاطمی، شرح خطبه فدکیه، ۱۳۹۵ش، ص۹۸.
- ↑ «مصاحبه در رابطه با کمرنگ شدن صله رحم به دلیل تغییر سبک زندگی و تقلید از شیوه غربی است»، سایت شبستان.
- ↑ ابنفارس، معجم مقاییس اللغة، ۱۴۰۴ق، ج۶، ص۱۱۶.
- ↑ خلیل بن احمد، العين، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۲۲۴.
- ↑ نمازی، مستدرک سفینه البحار، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۱۱۲.
- ↑ طاهری خرم آبادی، صلة الرحم و قطیعتها، ۱۴۰۷ق، ص۱۲.
- ↑ ابن اثیر، النهایة فی غریب الحدیث و الاثر، ۱۳۶۷ش، ج۵، ص۱۹۱.
- ↑ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، ۱۴۲۶ق، ج۵، ص۱۰۴.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۷، ص۱۸۷.
- ↑ «منظور از صله يا قطع رحم چيست؟»، سایت مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی.
- ↑ سوره اسراء، آیه ۲۳. برای مشاهده آیات دیگر در این رابطه، رجوع کنید به: رعد ۲۱-۲۴، انعام ۱۵۱، بقره ۱۷۷، نساء ۸، مجادله ۲۲.
- ↑ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۹۱.
- ↑ حجرات، آیه ۱۰.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۱۶۵.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۴، ص۹۳.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۴، ص۱۰۰.
- ↑ پاینده، نهج الفصاحه، دارالعلم، ۱۳۸۷ش، ح ۱۸۶۹.
- ↑ پاینده، نهج الفصاحه، دارالعلم، ۱۳۸۷ش، حدیث شماره ۱۸۶۹.
- ↑ کلینی، اصول کافی، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۱۵۰.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۴، ص۹۴.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۱، ص۱۱۸.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۴، ص۹۴.
- ↑ آمدی، غررالحکم، ح ۷۲۵۸.
- ↑ آمدی، غررالحکم، ح ۴۹۲۹.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۴، ص۹۳.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۱، ص۱۰۳؛ کلینی، اصول کافی، ج۲، ص۱۵۰
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۳، ص۳۳۵.
- ↑ آمدی، غررالحکم، ح ۵۴۵۳
- ↑ کلینی، اصول کافی، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۱۵۱.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۱۵۲، ح۱۵.
- ↑ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۳۶۷ش، ج۴، ص۱۶.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۱۵۰-۱۵۱.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۱۵۰-۱۵۱.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۱۵۰-۱۵۱.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۱۵۲؛ کلینی، اصول کافی، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۱۵۰.
- ↑ قمی، سفینة البحار، ج۱، ص۵۱۴
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۳، ص۱۹۵.
- ↑ پاینده، نهج الفصاحة، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۵۴۹، شماره ۱۸۶۹
- ↑ قمی، سفینه البحار، ج۱، ص۵۱۴.
- ↑ پاینده، نهج الفصاحه، دارالعلم، ۱۳۸۷ش، ح ۲۳۹۸.
- ↑ طاهری خرمآبادی، صلة الرحم و قطیعتها، ۱۴۰۷ق، ص۲۹-۵۱.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۲۹ق، ج۳، ص۳۹۸.
- ↑ طاهری خرمآبادی، صلة الرحم و قطیعتها، ۱۴۰۷ق، ص۶۵-۷۹.
- ↑ «منظور از صله يا قطع رحم چيست؟»، سایت مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی؛ «صله رحم»، پورتال انهار؛ «رابطه با خویشاوندان»، پورتال انهار.
- ↑ طاهری خرمآبادی، صلة الرحم و قطیعتها، ۱۴۰۷ق، ص۹۲-۱۱۸؛ استفاده شده از صراط النجاة، ۱۳۷۴ش، ج۳، ص۲۹۴.
- ↑ إسراء، آیه ۲۶.
- ↑ نهج البلاغه صبحی صالح، خطبه ۱۴۲.
- ↑ توضیح المسائل مراجع، ج۲، ص۷۷۲، س ۱۰۵۸.
- ↑ توبه، ۱۱۳، طباطبائی، المیزان، ج۹ و ۱۰، ص۲۸۲.
- ↑ توبه، آیه ۱۱۴.
- ↑ صادقی، جایگاه نوروز در فرهنگ ایران، با تأکید بر دید و بازدید و صله رحم.
- ↑ جوادی آملی، مفاتیح الحیاة، ۱۳۹۱ش.
- ↑ نوری، «صله رحم، آثار و آسیبشناسی»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.
- ↑ نوری، «صله رحم، آثار و آسیبشناسی»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.
منابع
- قرآن
- آمدی، عبدالواحد بن محمد، غرر الحکم، چاپ دانشگاه تهران.
- خویی، سید ابوالقاسم، صراط النجاة فی أجوبة الإستفتاءات، بههمراه تعلیقات آیتالله جواد تبریزی، قم، نشر برگزیده، ۱۳۷۴ش.
- ابوالقاسم، پاینده، نهج الفصاحه، دارالعلم، ۱۳۸۷ش.
- مکارم شیرازی، ناصر و دیگران، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- گروهی از نویسندگان، توضیح المسائل مراجع، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
- حسینی مدنی شیرازی، سید علی خان، ریاض السالکین، قم، جامعه مدرسین، چاپ ششم.
- دستغیب، سید عبدالحسین، گناهان کبیره، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ نهم، بهار۱۳۷۵.
- دهخدا، علی اکبر، لغتنامه، تهران، موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، چاپ اول، ۱۳۷۳ ش.
- سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور، الناشر: دار الفكر - بيروت، بی تا.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، نشر صدوق، ۱۳۶۷ش.
- صادقی، علی، رمضانی، حسین، جایگاه نوروز در فرهنگ ایران، با تأکید بر دید و بازدید و صلهٰ رحم، در مجلهٔ پیوند، شماره ۴۱۳، اسفند ۱۳۹۲ش.
- طاهری خرم آبادی، سید حسن، صلة الرحم و قطیعتها، مؤسسه نشر اسلامی، ۱۴۰۷ق.
- طباطبائی، سید محمد حسین، المیزان، منشورات ذوی القربی.
- فیض کاشانی، محمد بن شاهمرتضی، مفاتیح الشرایع، تحقیق مهدی رجایی، قم، کتابخانه حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی.
- کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ترجمه: صادق حسنزاده، قم، صلوات، چاپ اول، ۱۳۸۳.ش.
- كلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، قم، دار الحدیث، ۱۴۲۹ق.
- مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، بحارالانوار، بیروت، دارالوفاء، ۱۴۰۳ق.
- محقق کرکی، علی بن عبد العالی، اطائب الکلم فی بیان صله الرحم، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.
- منصوری لاریجانی، اسماعیل، اسرار فاطمی، شرح خطبه فدکیه، ناشر سازمان تبلیغات اسلامی، تهران ۱۳۹۵ش.
- منتظری، حسینعلی، خطبه حضرت فاطمه زهرا (س) و ماجرای فدک، ناشر: مؤسسه فرهنگي خرد آوا، چاپ پنجم قم، ۱۳۸۶ش.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، امالی، قم، دارالثقانه، ۱۴۱۴ق.
- نمازی، علی، مستدرک سفینۀ البحار، قم، موسسه نشر اسلامی، ۱۴۱۹ق.
- نوری، حسين بن محمدتقى، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
- سید رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، ترجمه دشتی، قم، انتشارات امیر المومنین، ۱۳۸۴ش.
- نوری، «صله رحم، آثار و آسیبشناسی»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه، مجله / شمیم یاس / اسفند ۱۳۸۶، شماره ۶۰.
- «مصاحبه در رابطه با کمرنگ شدن صله رحم به دلیل تغییر سبک زندگی و تقلید از شیوه غربی است»، سایت شبستان، تاریخ انتشار: ۵ فروردین ۱۳۹۳ش.
- «منظور از صله يا قطع رحم چيست؟»، سایت مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی، تاریخ انتشار: ۱۳۹۰/۰۸/۲۹.
- «صله رحم»، پورتال انهار، تاریخ انتشار: ۲۳ مرداد ۱۳۹۱ش.
- «رابطه با خویشاوندان»، پورتال انهار، تاریخ انتشار: ۲۲ مرداد ۱۳۹۱ش.